Class 8 संस्कृत पाठ 16: धातुरूपाणि (दीपकम्)

कक्षा 8 की संस्कृत पुस्तक "दीपकम्" के सोलहवें पाठ "धातुरूपाणि" का संकलन, जिसमें पठ्, गम्, अस्, कृ, दृश् और भू धातुओं की पाँचों प्रमुख लकारों में तालिकाएँ और अभ्यास हल दिए गए हैं।

Oct 01, 2026 - 14:31
0 2
Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 16 Notes Banner
"Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 16 Notes" लिखा हुआ बैनर, जिसमें जलता हुआ दीया और देवनागरी अक्षरों वाली खुली किताब का चित्र बना है।

कक्षा 8 की संस्कृत पुस्तक "दीपकम्" का सोलहवाँ और अंतिम पाठ "धातुरूपाणि" क्रिया-रूपों (Verb Conjugations) पर आधारित एक संदर्भ-अध्याय है। इस लेख में सबसे महत्वपूर्ण धातुओं के रूप पाँचों प्रमुख लकारों में तालिकाओं सहित दिए गए हैं, ताकि छात्र संस्कृत में सही काल और भाव के साथ वाक्य बना सकें।

पाठ का उद्देश्य क्या है?

इस पाठ का उद्देश्य छात्रों को यह सिखाना है कि संस्कृत की धातुएँ (क्रिया की मूल जड़ें) पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम), वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) और लकार (काल-भाव) के अनुसार कैसे बदलती हैं। लकार बताते हैं कि क्रिया वर्तमान में हो रही है, भूतकाल में हुई थी, भविष्य में होगी, या आदेश/इच्छा का भाव है। यह "धातुरूप" तालिकाएँ याद करना संस्कृत में सही वाक्य-रचना के लिए अनिवार्य है।

पाँच मुख्य लकार — एक नज़र में

लकार काल/भाव उदाहरण
लट् लकार वर्तमानकाल सः पठति (वह पढ़ता है)
लृट् लकार भविष्यत्काल सः पठिष्यति (वह पढ़ेगा)
लङ् लकार सामान्य भूतकाल सः अपठत् (उसने पढ़ा)
लोट् लकार आज्ञा/अनुरोध सः पठतु (वह पढ़े)
विधिलिङ् लकार चाहिए/संभावना सः पठेत् (उसे पढ़ना चाहिए)

1. पठ् धातु (पढ़ना) — लट् लकार

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष पठति पठतः पठन्ति
मध्यम पुरुष पठसि पठथः पठथ
उत्तम पुरुष पठामि पठावः पठामः

2. गम् धातु (जाना) — लट् लकार

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष गच्छति गच्छतः गच्छन्ति
मध्यम पुरुष गच्छसि गच्छथः गच्छथ
उत्तम पुरुष गच्छामि गच्छावः गच्छामः

3. अस् धातु (होना) — लट् लकार

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष अस्ति स्तः सन्ति
मध्यम पुरुष असि स्थः स्थ
उत्तम पुरुष अस्मि स्वः स्मः

4. कृ धातु (करना) — लट् लकार

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष करोति कुरुतः कुर्वन्ति
मध्यम पुरुष करोषि कुरुथः कुरुथ
उत्तम पुरुष करोमि कुर्वः कुर्मः

5. पठ् धातु — शेष चार लकारों में (तुलनात्मक)

लकार प्रथम पु. एकवचन मध्यम पु. एकवचन उत्तम पु. एकवचन
लृट् (भविष्य) पठिष्यति पठिष्यसि पठिष्यामि
लङ् (भूत) अपठत् अपठः अपठम्
लोट् (आज्ञा) पठतु पठ पठानि
विधिलिङ् (चाहिए) पठेत् पठेः पठेयम्

6. दृश् (पश्य्) धातु (देखना) — लट् लकार

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष पश्यति पश्यतः पश्यन्ति
मध्यम पुरुष पश्यसि पश्यथः पश्यथ
उत्तम पुरुष पश्यामि पश्यावः पश्यामः

7. भू धातु (होना/बनना) — लट् लकार

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष भवति भवतः भवन्ति
मध्यम पुरुष भवसि भवथः भवथ
उत्तम पुरुष भवामि भवावः भवामः

याद रखने की तरकीबें

पैटर्न पहचान
प्रथम पुरुष एकवचन हमेशा "ति" पर समाप्त (पठति, गच्छति)
मध्यम पुरुष एकवचन हमेशा "सि" पर समाप्त (पठसि, गच्छसि)
उत्तम पुरुष एकवचन हमेशा "मि" पर समाप्त (पठामि, गच्छामि)
बहुवचन प्रथम पुरुष हमेशा "न्ति" पर समाप्त (पठन्ति, गच्छन्ति)

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — अभ्यास एवं हल

अभ्यास 1: सही धातु-रूप भरिए

अपूर्ण वाक्य सही रूप
बालकाः विद्यालयं ______। (गम्, प्रथम पुरुष बहुवचन) गच्छन्ति
अहं पुस्तकं ______। (पठ्, उत्तम पुरुष एकवचन) पठामि
त्वं किं ______? (कृ, मध्यम पुरुष एकवचन) करोषि
तौ बालकौ ______। (अस्, प्रथम पुरुष द्विवचन) स्तः
वयं चित्रं ______। (दृश्, उत्तम पुरुष बहुवचन) पश्यामः

अभ्यास 2: लकार पहचानिए

धातु-रूप लकार
अपठत् लङ् (भूतकाल)
पठिष्यति लृट् (भविष्यकाल)
पठतु लोट् (आज्ञार्थ)
पठेत् विधिलिङ् (चाहिए)

परीक्षा हेतु त्वरित सुझाव

  • पठ्, गम्, कृ, अस्, भू, दृश् — इन छह मूल धातुओं का लट् लकार सबसे पहले पूरी तरह याद करें, ये सबसे ज़्यादा प्रयोग होती हैं।
  • पाँचों लकारों के अंत्य वर्ण याद रखें — लट् में "ति", लृट् में "ष्यति", लङ् में "अ...त्" (अ उपसर्ग), लोट् में "तु", विधिलिङ् में "एत्"।
  • कृ धातु सामान्य पैटर्न से अलग है (करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति) — इसे विशेष ध्यान से याद करें।
  • अस् धातु भी अनियमित है (अस्ति, स्तः, सन्ति) — यह वाक्य बनाने में बहुत उपयोगी है, इसलिए ज़रूर कंठस्थ करें।
  • रोज़ एक धातु के 9 रूप (3 पुरुष × 3 वचन) बोलकर याद करने का अभ्यास करें।

Naina Saini

"Naina Saini is an Editorial Intern at Aapbiti, specializing in publishing and managing education-focused news articles. Operating under the direct mentorship and guidance of Shakti Rao Mani, the Product Owner of aapbiti.com, Naina is dedicated to delivering accurate, timely, and engaging academic updates. Her role focuses on keeping readers informed about educational trends, exams, admissions, and key academic policies."

Comments (0)

User